ਫ਼ੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬਧਤਾ -ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੇਅਰ

ਫ਼ੈਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 1911 ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਾਬਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਜਸ਼ਨ ਬੜੇ ਜੋਸ਼—ਓ-ਖ਼ਰੋਸ਼ ਨਾਲ਼ 12 ਤੋਂ 19 ਫ਼ਰਵਰੀ ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ‘ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ’ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਸ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਤੇ ਜਗਮਗਾਵੇਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਉਚੇਰੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਈ ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ 20 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲਿਆ।

ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ਾਵਰਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 1935 ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਐਂਗਲੋ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ, ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁੂਰੂ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਿਹਾ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਇੱਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਕੁੜੀ ਐਲਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਬੇਗ਼ਮ ਬਣੀ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ‘‘ਹਮਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸਬ ਸੇ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਜ਼ਮਾਨਾ ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ ਕਾ ਹੀ ਥਾ। ਏਕ ਤੋ ਇਸ ਵਜ੍ਹਾ ਸੇ ਜਬ ਹਮੇਂ ਪਹਿਲੀ ਦਫ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਨੇ ਕਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਾ ਤੋ ਬਹੁਤ ਲੁਤਫ਼ ਆਇਆ, ਆਪਨੇ ਤੁਲਬਾ ਸੇ ਦੋਸਤੀ ਕਾ ਲੁਤਫ਼……ਦੂਸਰੇ ਯਹ ਕਿ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਕੁਛ ਸੰਜੀਦਗੀ ਸੇ ਸ਼ਿਅਰ ਲਿਖਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਆ- ਤੀਸਰਾ ਯਹ ਕਿ ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ ਮੇਂ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਸਿਆਸਤ ਮੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਬਸੀਰਤ ਅਪਨੇ ਕੁਛ ਰੁਫ਼ਕਾ ਕੀ ਵਜ੍ਹਾ ਸੇ ਪੈਦਾ ਹੂਈ…ਮਜ਼ਦੂਰੋਂ ਮੇਂ ਕਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਆ। ਸਿਵਲ ਲਿਬਰਟੀਜ਼ ਕੀ ਏਕ ਅੰਜੁਮਨ ਬਨੀ ਤੋ ਉਸ ਮੇਂ ਕਾਮ ਕੀਆ। ਤਰੱਕੀ ਪਸੰਦ ਤਹਿਰੀਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤੋ ਉਸ ਕੀ ਤਨਜ਼ੀਮ ਮੇਂ ਕਾਮ ਕੀਆ। ਇਨ ਸਬ ਸੇ ਜ਼ਿਹਨੀ ਤਸਕੀਨ ਕਾ ਏਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਯਾ ਮੈਦਾਨ ਹਾਥ ਆਇਆ।’’

ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ ਸ਼ਿਅਰ ਲਿਖਣੇ ਤਾਂ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵੇਲ਼ੇ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵੇਲ਼ੇ ਉਹ ਅਦਬੀ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵੀਹਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਦਬ ਅਦਬ ਲਈ’ ਦੇ ਅਸਰ ਥੱਲੇ ਉਸ ਨੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਨਜ਼ਮਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। 1929 ਵਿੱਚ ਆਲਮੀ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਆਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮੰਦੀ ਦਾ ਹਾਲ ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ- ‘‘ਯਹ ਵੁਹ ਦਿਨ ਥੇ ਜਬ ਯਕਾਯਕ ਬੱਚੋਂ ਕੀ ਹੰਸੀ ਬੁਝ ਗਈ। ਉਜੜੇ ਹੂਏ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤ ਖਲਿਆਨ ਛੋੜ ਕਰ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਮੇਂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨੇ ਲਗੇ ਔਰ ਅੱਛੀ ਖ਼ਾਸੀ ਬਹੂ ਬੇਟੀਆਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੇਂ ਆ ਬੈਠੀਂ।’’ 1930 ਵਿੱਚ ਜਦ ਉਹ ਚੌਦਵੀਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣ ਭੈਣ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸਿਆਲਕੋਟ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਅੱਬਾ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਨਾਲ਼ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਹਾਦਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਖਸਤਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ‘‘ਅਪਨੀ ਜ਼ਾਤ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆਂ ਸੇ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ ਸੋਚਨਾ ਅਵੱਲ ਤੋਂ ਮੁਮਕਿਨ ਹੀ ਨਹੀਂ……ਏਕ ਇਨਸਾਨੀ ਫ਼ਰਦ ਕੀ ਜ਼ਾਤ ਅਪਨੀ ਸਭ ਮੁਹੱਬਤੋਂ ਔਰ ਕਦੂਰਤੋਂ, ਮੁਸੱਰਤੋਂ ਔਰ ਰੰਜਸ਼ੋਂ ਕੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਔਰ ਹਕੀਰ ਸ਼ੈ ਹੈ। ਇਸ ਕੀ ਵੁਸਅੱਤ ਔਰ ਪਹਿਨਾਈ ਕਾ ਪੈਮਾਨਾ ਤੋ ਬਾਕੀ ਆਲਮ ਮੌਜੂਦਾਤ ਸੇ ਇਸ ਕੇ ਜ਼ਿਹਨੀ ਔਰ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਰਿਸ਼ਤੇ’’ ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਫ਼ੈਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗ਼ਮ-ਏ-ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂਗ਼ਮ-ਏ-ਦੌਰਾਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ਨੂੰ ‘ਗੁਲਾਬੀ ਦਹਾਕਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸਦਕਾ ਉਦੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ। ਫ਼ੈਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ’ਚ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਨਕਸ਼-ਏ-ਫ਼ਰਾਇਅਦੀ’ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਉਸ ਨੇ ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਤੋਂ ਲਿਆ, ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰੁਮਾਂਚਕ ਸ਼ਾਇਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ‘ਮੁਝ ਸੇ ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਰੀ ਮਹਿਬੂਬ ਨਾ ਮਾਂਗ’ ਨਾਲ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਫ਼ੈਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਦਿਕਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ। 1940 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਜ਼ ਹੇਲੀ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਲੈਕਚਰਰ ਬਣਿਆ। ਫੇਰ 1942 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਫ਼ਾਸਿਜ਼ਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੀ। ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਦੇ ਆਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ 1943 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਐੱਮ.ਬੀ.ਈ. ਦਾ ਇਜਾਜ਼ ਵੀ ਮਿਲ਼ਿਆ। 1946 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 14 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼’ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਮਿੳੂਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਉੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਹਕੂਮਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਹ ਕਈ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।

ਫ਼ੈਜ਼ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਜ਼ਬਾਂਬੰਦੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਉਹ ਇੰਝ ਕਰਦਾ ਹੈ-

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ 14 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਹੋਈ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਨੂੰ ਫ਼ੈਜ਼ ਉਜੱਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਥਾਂ ਗਰਿਹਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ‘ਸੁਬ੍ਹਾ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦੀ’ ਨਜ਼ਮ ਓਨੀ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜਿੰਨੀਂ ਅੰਮਿ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਅਮਰ ਕਵਿਤਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ‘ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ’ ਹੈ। ਅੰਮਿ੍ਰਤਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦੇ ਕੀਰਨੇ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ੈਜ਼ ਬਰਾਏ ਨਾਮ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਾਤਮ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ-

ਫ਼ੈਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ-

ਫ਼ੈਜ਼ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲ਼ਾ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ ਹੈ-

ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ-

ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਫ਼ੈਜ਼ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਬੁਲੰਦ ਸੀ। ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਪਿਛੋਂ ਚਮਕਦੀ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਸ ਸੀ-

ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਆਸ਼ਕ ਤਾਂ ਹਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਹੀ ਗਿਣਦਾ ਸੀ। ਹਾਰ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਬੰਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਢਾਹ ਬੈਠੇ-

ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ ਜਦ ਪਿਆਰ ਦੀ ਸੇਜ ਛੱਡ ਕੇ ਸੂਲ਼ੀ ਦੀ ਸੇਜ ਛੱਡ ਕੇ ਸੂਲ਼ੀ ਦੀ ਸੇਜ ਦਾ ਰਾਹ ਫੜ ਲਿਆ ਤਾਂ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ-

ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਫ਼ੈਜ਼ ਦਾ ਕਲਾਮ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ‘ਦਸਤ-ਏ-ਸਬਾ’ ਅਤੇ ‘ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਾਮਾ’ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੋਵੇ।

ਫ਼ੈਜ਼ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਹੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਿਹਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 1958 ਵਿੱਚ ਜਦ ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਾਇਆ ਤਾਂ ਫ਼ੈਜ਼ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ-ਤਨਹਾਈ ਨਸੀਬ ਹੋਈ ਫੇਰ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚੌਥੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਜਸਤ-ਏ-ਤਹਿ-ਏ-ਸੰਗ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ-

ਫ਼ੈਜ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ‘‘ਸ਼ਾਇਰ ਕਾ ਕਾਮ ਮੁਸ਼ਾਹਦਾ (ਦੇਖਨਾ) ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਜ਼ਾਹਦਾ (ਜੱਦ-ਓ-ਜਹਦ) ਭੀ ਉਸ ਪਰ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ….. ਹਯਾਤ-ਏ-ਇਨਸਾਨੀ ਕੀ ਇਜਤਮਾਈ ਜੱਦ-ਓ-ਜਹਦ ਕਾ ਅਦਰਾਕ ਔਰ ਉਸ ਜੱਦ-ਓ-ਜਹਦ ਮੇਂ ਹਸਬ-ਏ-ਤੌਫ਼ੀਕ ਸ਼ਿਰਕਤ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਾ ਹੀ ਤਕਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਫ਼ਨ ਕਾ ਭੀ ਤਕਾਜ਼ਾ ਹੈ।’’

ਫ਼ੈਜ਼ ਦੀ ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਜਨਤਾ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝੀ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੀ ਪੰਜਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ‘ਸਰ-ਏ-ਵਾਦੀ-ਏ-ਸੀਨਾ’ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ-

ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ 14 ਅਗਸਤ 1947 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਮਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਵਾਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਉਹ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁਖਦਾ ਰਿਹਾ। 14 ਅਗਸਤ 1967 ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ‘ਦੁਆ’ ਮੰਗੀ-

ਫ਼ੈਜ਼ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ‘ਸ਼ਾਮ-ਏ-ਸ਼ਹਿਰ ਯਾਰਾਂ’ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿੱਚ ਇੰਜ ਲਿਖਿਆ ਹੈ-

ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਦਿਲੋਂ ਲਿਖਿਆ। ਜੋ ਕੀਤਾ ਮਨੋਂ ਕੀਤਾ। ਬਨਾਵਟ ਜਾਂ ਪਾਖੰਡ ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕੁਛ। ‘ਇਸ਼ਕ ਕੀਆ, ਕੁਛ ਕਾਮ ਕੀਆ’ ਉਨਵਾਨ ਥੱਲੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ-

ਫ਼ੈਜ਼ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ‘ਮੇਰੇ ਦਿਲ, ਮੇਰੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ’ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਸਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰਨ ਵਤਨੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਮ ‘ਦਿਲ-ਏ-ਮਨ ਮੁਸਾਫ਼ਰ-ਏ-ਮਨ’ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ-

ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਸ਼ੇਅਰ ਹੈ-

ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫ਼ੈਜ਼ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲ਼ੇ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਬੇਹਤਰੀ ਦੀ ਸੋਚ ਰਹੀ। ਬੈਰੂਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ-

ਫ਼ੈਜ਼ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ‘ਗ਼ੁਬਾਰ-ਏ-ਆਯਾਮ’ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਹਨ। ਅੱਧੀਆਂ ਕੁ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਬੈਰਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ। ਕੁਝ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਮੁੜਨ ਵੇਲ਼ੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇੱਕ ਨਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਸਿਦਕ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਝਾਕੋ ਸਗੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਤੇ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਉ-

ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਆਖ਼ਰੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਿਅਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ-

ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਮੰਗਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿਵਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਾਮੇ, ਮਾਝੇ ਤਾਂ ਹੀ ਉਠਣਗੇ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਪਵੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ ਕੁਝ ਨਜ਼ਮਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ-

ਜਿਹੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੌਂਡਾਂ ਅਤੇ ਡਾਲਰਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਛੰਡ ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਦਿਆਂ ਕੂੜੇਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਿੳੂਯਾਰਕ ਦੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਲ਼ਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਫ਼ੈਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਤਨ ਵਰਗੀ ਕਿਧਰੇ ਮੌਜ ਨਹੀਂ-

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਰੱਬ ਸੱਚਿਆ’ ਨਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੱਟ ਦੀ ਭੈੜੀ ਜੂਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ-

ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਵੀ ਲਿਖੇ, ਨਜ਼ਮ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਰੁਬਾਈ, ਕੱਤੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਮਾਰਸੀਏ ਆਦਿ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬੋਲੀਆਂ, ਬਲੋਚੀ, ਪਸ਼ਤੋ ਆਦਿ ’ਚੋਂ ਅਗਾਂਹ-ਵਧੂ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਦਾ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਤਰਜਮਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰਜ਼ਮਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਵੀ ਕਈ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਦਾ ਉਲਥਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਹਮੀਦ ਜੋ ਫ਼ੈਜ਼ ਦਾ ਕਾਲਜ ਦਾ ਜਮਾਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਫ਼ੈਜ਼ ਠੰਡੇ ਮਿਜ਼ਾਜ ਕੇ ਬੇਹੱਦ ਸੁਲਾਹ ਪਸੰਦ ਆਦਮੀ ਹੈਂ, ਬਾਤ ਕਿਤਨੀ ਭੀ ਇਸ਼ਤਆਲ-ਅੰਗੇਜ਼ ਹੋ, ਹਾਲਾਤ ਕਿਤਨੇ ਭੀ ਨਾਸਾਜ਼ਗਾਰ ਹੋਂ, ਵੋਹ ਨਾ ਬਰਹਮ ਹੋਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਨਾ ਮਾਯੂਸ ਸਬ ਕੁਛ ਤਹਮੱਲ ਔਰ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਸੇ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਲੇਤੇ ਹੈਂ। ਮੈਨੇ ਫ਼ੈਜ਼ ਕੋ ਨਾ ਕਭੀ ਤੈਸ਼ ਮੇਂ ਦੇਖਾ ਹੈ ਔਰ ਨਾ ਕਭੀ ਕਿਸੀ ਕਾ ਸ਼ਿਕਵਾ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਤੇ ਸੁਨਾ ਹੈ। ਇਨ ਕੀ ਦਿਲ ਕੀ ਗਹਿਰਾਈਓਂ ਮੇਂ ਲਾਖ ਹਿਜਾਨ ਬਰਪਾ ਹੈਂ, ਚਿਹਰੇ ਪਰ ਬਰਹਮੀ ਕੀ ਯਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਕੀ ਕੋਈ ਲਕੀਰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਏਗੀ।’’ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ੈਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਭੀ ਸੰਕਟ ਦੀ ਘੜੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਫ਼ੈਜ਼ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਖੇੜਾ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਅਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਗੌਤਮੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਫ਼ੈਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਹਰ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ਼ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ, ਹਯਾਤੀ ਨੂੰ ਹਸੀਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣਾ, ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਆਲਮੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬੜ੍ਹਾਵਾ ਦੇਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ਾਲਿਬ ਨੇ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ ਦੀ ਟੀਸੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੰਚੰਨ ਜੰਗਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। 1984 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵਾਜਿਬ ਸੀ।