… ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚਾਨਣ ਵੰਡਣ, ਸੱਚ ਦੇ ਪਸਾਰੇ, ਕੂੜ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਖਿਲਾਫ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ ਗੁੰਬਦ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਵੇਰੇ ਨਹਾ ਧੋ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਮਗਰੋਂ ਹਾਜ਼ਰੀ ਛਕ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਿਰ ਤੇ ਸੋਚ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦਮ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਮੋਰਚੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਆਗੂ ਆ ਕੇ ਜਦੋਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੋਰਚੇ ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ, ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।
… ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀ ਦਾ ਪੁਰਬ ਮਨਾਉਂਦਿਆਂ, ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਬਾਰੇ ਲੰਮੀ ਵਾਰਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਮਿਸਾਲ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ; ਜਦੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ‘ਸਭੈ ਸਾਂਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਣ ਰਾਜੇ ਸ਼ੀਹ ਮੁੱਕਦਮ ਕੁੱਤੇ’ ਹਰ ਮੋਰਚੇ ਤੇ ਸਾਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਮੰਚ ਤੋਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸੰਗ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅੱਜ ਦੇ ਬਾਬਰਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮਲੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ, ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ ਗਾਥਾ ਮੰਚ ਤੋਂ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਬੇ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਢਾਡੀ, ਗਾਇਕ, ਕਵੀਸ਼ਰ ਛੇੜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨਵੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਮਾਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਬਹਾਦਰ ਬਣਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਵੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।…
… ਜਵਾਨੀ ਅੰਦਰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਘੋਲ ਦੇ ਨਾਇਕ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਿਸਾਨ ਆਗੂ ਵਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ, ਚਾਚਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਜਿਹਾ ਬਣਨ ਦੀ ਲੋਚਾ ਤੀਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਮੋਰਚਿਆਂ ‘ਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਘੋਲ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਪ੍ਰਿਥੀ ਸਿੰਘ ਚੱਕਅਲੀਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਸਾਰੇ ਥਾਈਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਤਖਤੂਪੁਰਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਛੋਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 16 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਜਰਨੈਲ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਠੱਠੀਆਂ, ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਵਜੀਦਕੇ ਦਾ ਬਲੀਦਾਨ ਸਾਨੂੰ ਜਾਗਣ, ਉੱਠਣ, ਟੱਕਰਨ ਦੇ ਹੋਕਰੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁਲਾਰੇ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਗਦਰ ਹਰ ਚਿੱਤ, ਹਰ ਮਨ ਅੰਦਰ ਉੱਸਲਵੱਟੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਬੁੱਝਣ ਦਾ ਵਲ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓ, ਨਵੇਂ ਸਵਾਲਾਂ, ਨਵੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨੀਂਹ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼, ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਸਰਫਰੋਸ਼ੀ ਕੀ ਤਮੰਨਾ ਅਤੇ ਅਸਫਾਕ ਉੱਲਾ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।…
… ਹਾਂ, ਬਿਲਕੁੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਕਿਰਤੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਾਬਤੇ, ਉੱਚ ਮੁਹਾਰਤ, ਹਾਸਲ ਸੋਝੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਕਰਦੇ ਵੱਡੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ 45 ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੜਕਦੀ ਠੰਢ ਨੂੰ ਟਿੱਚ ਜਾਣਦੇ, ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਡਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਪਾੜ੍ਹਿਆਂ ਵੱਲ ਉਮੀਦ, ਆਸ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਟਿਕਾਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ ਜਾਤਾਂ, ਧਰਮਾਂ, ਗੋਤਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਤਾਂ ਮੇਟੇ ਹੀ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲਾਮਬੰਦੀ ਤੇ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਅ ਨੂੰ ਜ਼ਰਬਾਂ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਸਿਆਸੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।
